Zorgwonen in Vlaanderen: voorwaarden, melding en gevolgen voor uw uitkering

Met zorgwonen richt u in of bij uw woning een kleinere wooneenheid in voor een 65-plusser of een hulpbehoevende, of voor de persoon die voor hem zorgt. Zo kan een ouder of familielid langer in een vertrouwde omgeving blijven wonen, dicht bij wie voor hem zorgt. Een zorgwoning valt onder soepelere regels dan een gewone opsplitsing van een woning: vaak volstaat een melding bij de gemeente. Wie als senior of als zorgverlener aan zorgwonen denkt, moet de drie voorwaarden kennen, de zorgwoning melden en weten wat ze betekent voor zijn uitkering.

Wat is zorgwonen?

Zorgwonen is een begrip uit de Vlaamse regelgeving. U maakt in of bij een bestaande woning één kleinere wooneenheid, zodat een oudere of hulpbehoevende persoon dicht bij zijn zorgverlener kan wonen, met zijn eigen leefruimte. Die kleinere wooneenheid heet een zorgwoning. Zo kunnen maximaal twee oudere of hulpbehoevende personen wonen bij iemand die voor hen zorgt.

In de spreektaal heeft men het vaak over kangoeroewonen: twee generaties onder één dak, elk met een eigen woongedeelte. Alleen als er een echte zorgsituatie is en uw project aan alle voorwaarden voldoet, valt het onder de regels van zorgwonen. Een gewone opsplitsing van een woning voor twee gezinnen, zonder zorgsituatie, is in de regel vergunningsplichtig.

Zorgt u voor een ouder of familielid, dan vindt u meer over de steun voor wie zorg opneemt in ons overzicht over mantelzorg. De regels voor zorgwonen gelden in het Vlaamse Gewest.

Wat zijn de voorwaarden van zorgwonen?

Uw woning is een zorgwoning als ze aan drie voorwaarden tegelijk voldoet. Ze gaan over de woning zelf, over wie er eigenaar van is en over wie er komt wonen. Voldoet uw project niet aan alle drie, dan is het geen zorgwonen en hebt u voor de opsplitsing van de woning een omgevingsvergunning nodig.

Lees de voorwaarden goed na voordat u verbouwingswerken laat uitvoeren. Vraag best eerst na bij de dienst omgeving van uw stad of gemeente voordat u start.

1. In of bij de bestaande, hoofdzakelijk vergunde woning wordt één kleinere wooneenheid gecreëerd.
2. De eigendom, of minstens de blote eigendom, van de hoofdwoning en van de kleinere wooneenheid (of van de grond waarop die tijdelijk staat) ligt bij dezelfde eigenaar of eigenaars.
3. De kleinere wooneenheid dient om maximaal 2 personen te huisvesten, van wie minstens 1 persoon 65 jaar of ouder is of hulpbehoevend is. Het kan ook omgekeerd: de zorgverlener woont in de kleinere wooneenheid en de hulpbehoevende blijft in de hoofdwoning.

Wie is hulpbehoevend?

Als hulpbehoevend geldt een persoon met een handicap, een persoon die in aanmerking komt voor een tegemoetkoming van de Vlaamse sociale bescherming (vroeger zorgverzekering), of iemand die hulp nodig heeft om zelfstandig te wonen. Kinderen ten laste van de hulpbehoevende tellen niet mee voor het maximum van 2 personen. Wie zijn handicap nog moet laten vaststellen, vindt uitleg in ons artikel over hoe u uw handicap laat erkennen.

Kan zorgwonen ook in een huurwoning?

Ja. Ook een huurwoning kan een zorgwoning worden, maar de eigenaar moet op de hoogte zijn en zijn toestemming geven. Spreek dat best schriftelijk af voordat u iets aan de woning verandert.

Drie vormen van zorgwonen

De Vlaamse regels kennen drie vormen van zorgwonen waarvoor een melding volstaat. Het verschil zit in waar de zorgwoning komt: in het huis zelf, in een bestaand bijgebouw of in een verplaatsbare unit in de tuin. Voor elke vorm gelden eigen maten en voorwaarden.

Zorgwonen kan ook in zonevreemde woningen en in woningen binnen een verkaveling die bijkomende woongelegenheden verbiedt. Hieronder vindt u de hoofdlijnen per vorm; de volledige uitleg over de praktische kant, zoals de premies voor de werken, staat in ons artikel over wonen met twee generaties onder één dak.

In de bestaande woning

U richt een deel van uw huis in als kleinere wooneenheid, binnen het bestaande bouwvolume. Die wooneenheid vormt één fysiek geheel met de hoofdwoning en beslaat hoogstens een derde van de bruto vloeroppervlakte van de volledige woning (gedeelde ruimten tellen niet mee). Breidt u de woning uit, dan is wel een vergunning nodig.

In een bestaand bijgebouw

U verbouwt een bestaand, hoofdzakelijk vergund vrijstaand bijgebouw, zoals een oude garage of werkplaats. De wooneenheid is dan maximaal 50 m², er komt geen bijkomende verharding (behalve een strikt noodzakelijke toegang) en de nutsvoorzieningen sluiten aan op die van de hoofdwoning.

In een verplaatsbare zorgunit

U plaatst een verplaatsbare zorgunit in de tuin, binnen een straal van 30 meter van de hoofdwoning. De unit is maximaal 3,5 meter hoog en 50 m² groot. De plaatsing is tijdelijk: maximaal 3 jaar, met een nieuwe melding één keer te verlengen met maximaal 3 jaar. Een zorgunit kan niet in een overstromingsgebied en ook niet in ruimtelijk kwetsbaar gebied. Agrarisch gebied met ecologische waarde, agrarisch gebied met ecologisch belang en parkgebied vormen daarop een uitzondering.

Hoe vraagt u zorgwonen aan?

Zorgwonen vraagt u niet aan zoals een uitkering. U meldt de zorgwoning bij uw gemeente, en wie er komt wonen, laat zich daarna inschrijven op het adres. Dat verloopt in drie stappen.

U mag met de werken beginnen vanaf de dag na de kennisgeving van de meldingsakte, of de dag nadat de termijn zonder beslissing is verstreken. Bewaar de meldingsakte goed.

1. Melding via het Omgevingsloket. De melding gebeurt digitaal via het Omgevingsloket: u maakt een nieuw project aan, kiest voor een melding en duidt uw perceel aan. De stappen staan ook op de pagina over zorgwonen van de Vlaamse overheid. Lukt het niet, dan kunt u gratis bellen naar 1700.
2. Antwoord van de gemeente. Binnen 30 dagen krijgt u bericht of de gemeente akte neemt van uw melding.
3. Inschrijving in het bevolkingsregister. Die doet u bij de bevolkingsdienst van uw gemeente zodra de zorgwoning in gebruik wordt genomen. Zijn er verbouwingswerken, dan pas na de voltooiing ervan.

De oudere of hulpbehoevende moet binnen 2 jaar na de meldingsakte effectief in de zorgwoning wonen, anders vervalt de melding.

Zorgwonen en uw uitkering of pensioen

Veel uitkeringen hangen af van uw gezinssituatie: wie alleen woont, krijgt soms meer dan wie samenwoont. Volgens de Vlaamse overheid beschouwt de fiscus twee gezinnen die samenwonen in een zorgwoning enkel als afzonderlijke gezinnen als aan twee voorwaarden is voldaan, en daar hangt ook het effect op uw uitkering van af.

Ten eerste voldoet de zorgwoning aan de bepalingen van de Vlaamse Codex Ruimtelijke Ordening. Ten tweede is er bij de aanvang van het zorgwonen een fysieke verhuis van de zorgbehoevende of de zorgverlener: beide gezinnen woonden vooraf dus niet op hetzelfde adres. Is dat zo, dan heeft het volgens de Vlaamse overheid geen nadelig effect op sociale uitkeringen of sociale voordelen, zoals bijvoorbeeld een werkloosheidsuitkering.

Zorgwonen is dus niet bedoeld om een bestaand gezin te splitsen: een gezin dat samen van adres A naar adres B verhuist, kan zich niet laten inschrijven als zorgwonen, ook niet als de verbouwingen stedenbouwkundig in orde zijn.

Ontvangt uw ouder een inkomensgarantie voor ouderen (IGO), dan telt bij de berekening enkel wat uw ouder zelf aan bestaansmiddelen en pensioenen heeft. Daarbij komt wat de echtgenoot of wettelijk samenwonende partner heeft met wie uw ouder dezelfde hoofdverblijfplaats deelt. De inkomsten van de kinderen bij wie uw ouder woont, tellen niet mee. Woont uw ouder enkel met bloed- of aanverwanten in de rechte lijn, zoals kinderen, dan geldt het bedrag voor een alleenstaande. Krijgt iemand in uw gezin een andere uitkering, vraag dan vooraf na bij de instelling die ze betaalt hoe zij uw nieuwe woonsituatie beoordeelt.

Welke steun bestaat er voor een zorgwoning?

Er bestaat geen aparte premie voor zorgwonen. Dat zegt de Vlaamse overheid zelf. Wel kunt u voor de werken een beroep doen op bestaande premies, zoals de aanpassingspremie voor een woning waarin een 65-plusser woont. Hoeveel die bedraagt en wie ze kan aanvragen, leest u in dat artikel.

Woont er een persoon met een handicap in de zorgwoning, dan kan die voor de aanpassing van de woning mogelijk een tegemoetkoming voor hulpmiddelen krijgen, bijvoorbeeld via het Vlaams Agentschap voor Personen met een Handicap (VAPH). Voor de zorg zelf vindt u meer uitleg bij het zorgbudget voor ouderen met een zorgnood, het zorgbudget voor zwaar zorgbehoevenden en het mantelzorgverlof. In sommige gemeenten kunt u ook een mantelzorgpremie aanvragen; vraag het na bij uw gemeente.

Wat als de zorgsituatie stopt?

Zorgwonen is gekoppeld aan de zorgsituatie. Is er geen zorg meer nodig, dan moet u dat opnieuw melden aan uw gemeente, met een meldingsformulier of online via het Omgevingsloket. Een zorgunit moet u binnen 3 maanden na het einde van de zorgsituatie verwijderen.

Wordt de woning daarna weer door één gezin bewoond, dan volstaat die melding. Wilt u de zorgwoning daarna gebruiken voor de huisvesting van verschillende gezinnen of alleenstaanden, dan moet u een omgevingsvergunning aanvragen.

Zorgwonen of een assistentiewoning?

Is zorgwonen bij familie geen optie, dan kan een erkende assistentiewoning een alternatief zijn. In een groep van assistentiewoningen worden niveauverschillen zoals trappen vermeden, er zijn leuningen en handgrepen (ook in de gemeenschappelijke sanitaire ruimten) en elke bewoner kan op elk moment een aangepast noodoproepsysteem gebruiken. U woont er zelfstandig, met assistentie in de buurt.

U kiest er zelf welke zorg en ondersteuning u wilt, en wie die verleent. Wie dat wil, kan er dagelijks minstens een warme maaltijd eten. Daarnaast bestaan er tussenstappen als thuis wonen even niet lukt, zoals een kortverblijf of een dagverzorgingscentrum.

Wat mag u verwachten van een erkende assistentiewoning?

Er is een woonassistent die u helpt bij vragen en problemen, en er is garantie op crisiszorg en overbruggingszorg als zich een noodsituatie voordoet. Uw oproep via het noodoproepsysteem wordt dag en nacht beantwoord. Let op: de uitbater mag geen 24 uur op 24 zorg waarborgen, enkel assistentie. Alleen bij een erkende assistentiewoning weet u zeker dat ze aan de wettelijke minimumvereisten voldoet; termen als serviceflat zijn geen officiële benaming.